سيماى آغازين امپراتورى صفوى دو بخش از جمعيت امپراتورى صفوى بايسته اعتنا است : تركان و ايرانيان . اين دو بخش نه‌تنها از نظر زبان و آداب متمايز از هم بودند ، بلكه خاستگاه و فرهنگ آنها هم فرق مىكرد . عنصر ترك بيشتر ايلات تركمان را در شمول خود مىگرفت كه كمابيش گله‌داران چادرنشين و جنگاوران بودند و عنصر ايرانى هم از لايه‌هاى روستايى جداافتاده و طبقات بازرگان شهرى و پيشه‌وران تشكيل شده بود . شخصيت اسماعيل دو گروه ترك و ايرانى را به هم جوش داده بود و هردو را توأمان داشت . نمىتوان بسادگى دريافت كه اسماعيل به كداميك از اين گروهها بيشتر تمايل داشت و در صورت انتخاب ، كداميك را برمىگزيد . هرچندكه سلطان سليم نتوانست از پيروزى در جنگ چالدران كمال بهره‌بردارى را بكند ، ولى اين جنگ نه‌تنها در رهبرى شخصى شاه اسماعيل ، بلكه در تاريخ ايران هم عواقب و نتايج عظيمى داشت . تبريز ، تختگاه صفويان ، درنتيجه از دست رفتن مناطق صفويه در شرق آناتولى ، مركزيت خود را كمابيش از دست داد و در مرزهاى امپراتورى قرار گرفت ؛ ازآن‌پس مركز ثقل جغرافيايى قلمرو صفويان به‌ناچار به بلنديهاى ايران نقل مكان كرد . در نخستين مقطع از حكومت اسماعيل عليرغم فتوحات او تا خراسان ، به هيچ‌وجه معلوم نبود كه قلمرو حكومتىاش كه مرز غربى آن را با امپراتورى عثمانى شاخه‌هاى سفلاى رودخانه فرات مشخص مىكرد ، به صورت يك دولت ايرانى با حواشى تركى در غرب و يا به‌گونه يك دولت تركى با پيرامون و محيط ايرانى در شرق درآيد . امكان هردو وجود داشت . گواينكه بعضى از اوضاع احوال نظير ورود برخى از سنن تركمانان در تشكيلات ديوانى و سپاه حاكى از رجحان شق دولت تركى بود . شكست چالدران پاسخ قاطعى به اين سؤال نداد ، چون اسماعيل هنوز به تختگاه خود تبريز چسبيده بود و انتقال پايتخت حكومتى به قزوين تا نسل بعد صورت نگرفت ؛ ولى اين شكست بىترديد سبب شد صفويان سياست خود را به طرف شرق سوق دهند . مخصوصا زمانيكه اسماعيل وضع جديد را بىهيچ تلاشى براى تغيير آن ، پذيرفت . اگر در تمايز بين ايرانيان و تركان اين روزگار درپى جهت‌گيرى ملى باشيم ، دچار اشتباه خواهيم شد چرا كه مقولاتى چون ملىگرايى به مفهوم جديد كلمه ، بعدها از اروپا وارد خاور نزديك شد . از سوى ديگر ، مردم كاملا از تفاوت و تمايز قومى بين خودشان آگاه بودند . در امپراتورى صفوى بين تركان و ايرانيان نه‌تنها ناسازگارى و حتى تناقضات شديد برخاسته از رقابت وجود داشت ، بلكه اين ناسازگاريها و مخالفتها در تحولات داخلى قرن دهم / شانزدهم تا